این خاموش کننده را می توان یکی از پر مصرف ترین خاموش کننده ها محسوب نمود . به طور معمول ، در تمام سازمان های    آتش نشانی اعم از شهری و روستایی ، واحد آتش نشانی صنایع ، ادارات و .... انواع کپسول آتش نشانی پودر در رده اول وسایل مبارزه با آتش قرار دارد . علاوه بر این ، در بیشتر وسایل نقلیه ، بیمارستان ها ، اماکن آموزشی ، مجتمع های مسکونی و به طور کلی هر جا که محافظت در برابر آتش سوزی مورد نیاز است ، این خاموش کننده به تنهایی و یا در کنار سایر وسایل آتش نشانی ، دیده می شود . توانایی پودر های خاموش کننده در مبارزه با بسیاری از انواع آتش سوزی ها ، پیشرفت در ساخت کپسول آتش نشانی ، طرز کار بسیار آسان باعث شده تا " کپسول آتش نشانی پودری " به صلاح قدرتمندی برای مبارزه اولیه با گروه بزرگی از آتش سوزی تبدیل گردد . به طور معمول     حجم داخلی کپسول ، محل پودر و   بقیه آن محل انبساط گازی است که باعث به خارج راندن پودر   می شود .

انواع پودر های خاموش کننده

 

خاموش کننده های محتوای پودر را بر حسب نوع مواد تشکیل دهنده به دو گروه تقسیم کرده اند : 1 -  شیمیایی  2 -  خشک 

1 -  پودر شیمیایی : گرد یا پودر بسیار نرمی است که از مخلوط یک یا چند ماده شیمیایی و بعضی افزودنی ها تشکیل شده است . مواد افزودنی برای کسب مقاومت در برابر بهم چسبیدگی ، در اثر جذب رطوبت یا گرما ، به کار می رود . پودر های خاموش کننده را بر اساس آنکه ماده اصلی آنها چه بوده و برای مبارزه با چه حریقی مناسب باشد به انواع گوناگونی تقسیم کوده اند ، که مهمترین آنها عبارتند از :

1  -  پودر بی کربنات سدیم ( جوش شیرین )                               4 -  کلرید پتاسیم

2 -  بی کربنات پتاسیم                                                          5 -  فسفات آمونیوم

3 -  بی کربنات پتاسیم با بنیان اوره                                           6 -  مانکس

پودر بی کربنات سدیم ( جوش شیرین ) :   این پودر برای مبارزه با آتش سوزی های نوع B ( مایعات قابل اشتعال ) وC  ( گازهای قابل اشتعال ) و همچنین تجهیزات الکتریکی برق دار ( نوع E ) تا ولتاژ معین مناسب است . پودر شیمیایی معمولی تا 97 در صد از بی کربنات سدیم تشکیل شده است .                     

بی کربنات پتاسیم :  این پودر برای مبارزه با آتش سوزی های نوع B و C و E مناسب است .

بی کربنات پتاسیم با بنیان اوره  :  این پودر برای مبارزه با آتش سوزی های نوع B و C و E مناسب است .

کلرید پتاسیم  :  این پودر برای مبارزه با آتش سوزی های نوع B و C و E مناسب است .

فسفات آمونیوم :  این پودر برای مبارزه با آتش سوزی های نوع A ( مواد جامد قابل اشتعال ) و نوع B و نوع C  همچنین تجهیزات الکتریکی برق دار  ( تا ولتاژ معین ) مناسب است . به این پودر ، پودر چند حالته نیز گفته می شود . این پودر A.B.C   نیز معروف است و خاموش کننده های محتوای آن به طور معمول با درج حروف  A.B.C  نشانه گذاری می شوند .

مانکس :  این پودر ترکیبی از اوره و بی کربنات یا کربنات دو پتاس است . در مقایسه با سایر پودر ها به مراتب موثرتر است . اثر بسیار موثر خاموش کنندگی این پودر بیشتر از این نظر است که در اثر حرارت آتش به سرعت تجزیه شده و به ذرات حتی کوچکتر                 از 1./. میکرون تبدیل می شود . این امر نشان دهنده قدرت فراوان پخش شدن پودر مذبور است . از دیگر خصوصیات بارز این      پودر سازگاری آن با کف پروتئینی می باشد که به نوبه خود در عملیات اطفای تو ام با کف و پودر بسیار حائز اهمیت است .

 2 -  پودر خشک :این پودر را نباید با پودر شیمیایی اشتباه گرفت . زیرا پودر خشک فقط برای مبارزه با آتش سوزی نوع D ( فلزات قابل اشتعال مانند منیزیم ) مناسب است . پودر خشک از نظر ترکیبات به کار رفته انواع مختلفی دارد که مهمترین آنها عبارتند از :

پودر G – 1 : که مخلوطی از گرافیت دانه ای و ترکیبات فسفر است . به طور معمول این پودر در کپسول آتش نشانی به کار نمی رود ، بلکه در سطل های مخصوص در محل های مورد نیاز نگهداری شده ، هنگام نیاز با بیل روی آتش پاشیده می شود .

پودر نوع S :  که از مخلوط کلرسدیم ، کلر پتاسیم و کلر باریم تشکیل شده است .

پودر نوع C : که از مخلوط گرافیت ، کلر سدیم ، گل خشک و خون خشک حیوانات تشکیل شده است . از آنجایی که آتش سوزی نوع D به طور معمول با پرتاب اخگره همراه است  ، کپسول های آتش نشانی محتوای پودر خشک به نازل به نسبت بلندی مجهز شده اند تا آتش نشان بتواند از یک فاصله به نسبت دور کپسول مذبور را به کار انداخته و با آتش مبارزه کند .

دستور العمل کپسول آتش نشانی محتوای پودر خشک نوع D ( فلزات قابل اشتعال )

1 -  سر لوله را به طور کامل باز کرده و مواد خاموش کننده را به طور مستقیم به روی مواد مشتعل بپاشید .

2 -  برای ایجاد یک جریان آرام و سنگین از مواد خاموش کننده ، شیر مربوط به سر لوله را کمی ببندید ، سر لوله را کمی به سطح آتش نزدیک کنید تا سطح آتش را به طور کامل پوشش دهد .

3 -  تا زمانی که آتش به طور کامل سرد نشده است ، نباید پوشش مواد اطفای را بر هم بزنید . ( پتوی ایجاد شده روی آتش را بر هم نزنید )

ویژگی  پودر های خاموش کننده

پودر های خاموش کننده ، صرف نظر از نوع ترکیب آنها ، برای قدرت خاموش کنندگی موثر و پایداری مطلوب بایستی از ویژگی هایی برخوردار باشند ، همچنین مثل سایر مواد خاموش کننده نکات منفی و مثبتی دارند . که عبارتند از :

1 -  درجه ریزی و تراکم

هر قدر دانه های پودر ریزتر باشد ، ابر خاموش کننده متراکم تری را ایجاد می کند . همچنین ریز بودن دانه های پودر ، به طور طبیعی درجه تراکم ذرات پودر واحد حجم را افزایش می دهد ، بنابراین برد پرتاب مناسب تری را تامین خواهد کرد . به طور معمول ، بزرگی دانه های پودر های خاموش کننده با توجه به فرمول کارخانه سازنده آن و هدف تولید کننده ، که پودر تولیدی مناسب مبارزه با چه حریقی باشد ، در حدود 75 – 10 میکرون است .

2 -  مقاومت در برابر به هم چسبیدگی

اگر پودر خاموش کننده رطوبت هوا را جذب کند و یا در اثر حرارت محیط ذوب شده و به صورت بهم چسبیدگی در آید ، در اصطلاح " کلوخه " شود ، قابل استفاده نیست . در این شرایط ( کلوخه شدگی ) ، چه بسا از کپسول آتش نشانی خارج نشود در این صورت خروج از دستگاه نیز ، به علت بزرگ بودن ذرات پودر ، قدرت اطفای چندانی نخواهد داشت . از این نظر ، کاخانه سازنده با مخلوط کردن افزودنی های ویژه با ترکیبات اصلی پودر ، مقاومت لازم در برابر اینگونه مشکلات را فراهم کرده اند . بدین ترتیب پودرهای مرغوب و استاندارد علاوه بر مقاومت در برابر جذب رطوبت افزایش دمای محیط ( به طور معمول تا 60 درجه سانتی گراد ) را تحمل می کنند .   

 

 

3 -  قدرت سیلان

 انواع پودر های خاموش کننده می تواند در اثر فشار ناشی از آزاد شدن گاز خنثی ، کمپرس قبلی هوا یا گاز و ... در انواع لوله ها و شنلگ ها به خوبی جریان یابد ( حتی لوله های به نسبت  طویل ) ، بدین ترتیب امکان استفاده از پودر های خاموش کننده در انواع و  اقسام وسایل آتش نشانی فراهم است .

4 -  سمی نبودن

پودر های خاموش کننده چه در حالت عادی و چه زمانی که در اطفای حریق به کار می روند چندان سمی نبوده یا به طور جدی به مواد سمی تجزیه نمی شوند . به عنوان مثال بی کربنات سدیم چنانچه خورده شود ، زیان چندانی ندارد . مگر آنکه مقدار آن زیاد باشد . استشمام آن می تواند باعث سوزش بینی یا گلو شود . تماس با پوست به ویژه پوست های حساس ممکن است . باعث خارش یا سوزش پوست شود . تماس با چشم می تواند سوزش و سرخی چشم را ایجاد کند ولی از آنجائیکه هنگام مبارزه با آتش و استفاده از کپسول به صورت اسپری به سطح آتش پاشیده می شود ، مشابه سایر عوامل شیمیایی که بر مبنای حالت فیزیکی زیان آور خواهند بود ، می تواند باعث زیان هایی به افراد حاضر در محل شود . از این جهت در محل هایی که استفاده از پودر های آتش نشانی ، ابر متراکمی از پودر را در هوای محل به وجود می آورد ، بایستی از دستگاه تنفسی با هوای فشرده ( SCBA ) استفاده نمود . تا از هر گونه خطر ممسویت و ... پیشگیری شود .

5 –  به جا گذاشت باقی مانده 

پس از اطفای حریق به کمک پودر خاموش کننده ، بقایای پودر در اطراف کانون حریق به جا می ماند . بنابراین به ویژه در فضاهای بسته مثل داخل خانه ، اماکن مختلف اداری ، تجاری و خدماتی و بیمارستان و ..... ممکن است به نظافت کلی ، پس از اطفای حریق ، نیاز باشد . در این مورد به ویژه بایستی مراقب دستگاهها و ماشین های حساس الکترونیکی ( رایانه ، چابگر ، دستگاه کپی ،      ماشین های صنعتی مجهز به رایانه و ..... ) ، وسایل برقی مثل تلوزیون و ..... بود . زیرا ، یکی از عیوب پودر های شیمیایی به ویژه   پودر های شیمیایی چند حالته ، خورنده بودن آنهاست . در نتیجه می تواند به اینگونه وسایل الکترونیکی و الکتریکی آسیب جدی وارد کند . ریزگرد پودر های شیمیایی ، مثل سایر گرد و غبار ، می تواند همراه جریان هوا به داخل اینگونه وسایل وارد شده و روی قطعات مختلف آن نشسته پس از یک بازده زمانی چند ماهه ، با پوساندن قطعات فلزی باعث آسیب جدی وسیله مذبور شود . به همین دلیل ، چنانچه وسایل و تجهیزات حساس الکترونیکی یا  الکتریکی در معرض پودرهای شیمیایی قرار گرفتند ، باید حداکثر در مدت 48 ساعت پس از مواجه با پودر ، توسط سرویس کار با تجربه به صورت حرفه ای نظافت شوند .

6 -  قدرت آتش نشانی

به وسیله انواع پودر خاموش کننده  می توان با گروه بزرگی از آتش سوزی ها مبارزه کرد به عنوان مثال ، پودر شیمیایی معمولی برای مبارزه با آتش سوزی نوع B و C یعنی مایعات و گاز های قابل اشتعال و E وسایل الکتریکی برقرار ( تا ولتاژ معین ) بسیار مناسب است . اگر چه می تواند به وسایل حساس برقی خسارت وارد کند . با پودر شیمیایی چند حالته علاوه به مبارزه با حریق های        نوع B و C و E می توان با آتش سوزی جامدات قابل اشتعال ( آتش سوزی نوع A ) نیز مقابله کرد . البته ، در صورت به کار بردن این پودر در مبارزه با مواد جامدی که حرارت در خود نگه می دارند ، مثل چوب و الوار بایستی بعد از اطفای حریق و خاموش شدن شعله ، مقدار کمی آب نیز به کار برد تا احتمال برگشت شعله و آتش سوزی مجدد منتفی شود . در خصوص مبارزه با آتش سوزی مایعات قابل اشتعال به ویژه هنگامی که در عملیات تو ام با کف ، حمله به شعله آتش مورد نیاز باشد ، پودر های خاموش کننده از کارایی بالایی برخوردارند . وجود باقی مانده بعد از استفاده از پودر به ویژه خطر آسیب دیدگی دستگاهها و تجهیزات حساس الکترونیکی  و الکتریکی در اثر ورود پودر به داخل آنها از نکات منفی این ماده خاموش کننده است . برای برطرف شدن این خطر ، پس از استفاده از پودر ABC در مبارزه با آتش سوزی نوع A شاید لازم باشد تا مقداری آب به روی کانون اصلی حریق پاشید شود .

7 -  ساز و کار خاموش کنندگی

تا سال های متمادی در مورد مکانیزم خاموش کنندگی پودر های خاموش کننده توضیحات مختلفی ارائه می شد که همگی نا کافی و بعضی بسیار ابتدایی بود . به عنوان نمونه بیان می شد که پودر های با بنیان بی کربنات ، هنگام استفاده در مبارزه با آتش در اثر حرارت محیط به کربنات تبدیل شده و در نتیجه این واکنش ، مقداری سرما تولید می گردد . این سرما آتش را خاموش می کنند ،   ( در حالی که در بیشتر موارد سرمای تولیدی بسیار کمتر از حرارت محیط بود ) و یا ذکر می شد ، پودر پاشیده شده به آتش ، تحت اثر حرارت محیط پوششی از بخار یا گاز خنثی ( مثل گاز کربنیک ) تولید می کند ، در نتیجه این بخار یا گاز هوا را از اطراف آتش دور کرده و حریق را خاموش می کند ( در حالی که در بیشتر موارد ، در عمل حجم بخار یا گاز تولیدی با حجم آتش موجود به هیچ وجه متناسب نبوده . تا آنکه برای توضیح عمل احتراق و نحوه خاموش کردن آتش ، به جای " مثلث  آتش " نظریه " هرم آتش " ارائه شد. هچنان که اطلاع دارید ، در این نظریه مثلث آتش ( شامل سه ضلع سوخت ، اکسیژن و حرارت ) ، به چهار وجهی به شکل هرم تغییر یافت . سه وجه ایستاده هرم همان سوخت ، اکسیژن و حرارت است و قاعده هرم را " واکنش های زنجیره ای شیمیایی " تشکیل می دهد . بدین ترتیب بیان شد که توانایی اصلی پودر های خاموش کننده ، در گسیختن زنجیره ای احتراق به وسیله جلوگیری از ترکیب اکسیژن با مواد قابل اشتعال است .

ساختمان کلی کپسول آتش نشانی پودر

در تمام کپسول های آتش نشانی پودر قسمت های اصلی زیر مشاهده می شود :

1 -  بدنه

این نوع کپسول آتش نشانی ، به طور عموم ، بدنه فلزی دارد . نوع فلز و روش ساخت آنها باید با استانداردهای مربوطه مطابقت داشته باشد . بدنه باید از چنان کیفیتی برخوردار باشد که فشار کارکرد دستگاه ( به طور معمول تا 2 برابر فشار آزمون ) را به خوبی تحمل کند . همچنین بدنه باید در مقابل زنگ زدگی و خوردگی از مقاومت لازم برخوردار باشد . به روی بدنه با توجه به کارخانه سازنده دستگاه ممکن است دستگیره ، پایه و ... نصب شده باشد . همچنین نام کارخانه سازنده ، سال تولید ، روش به کار انداختن روش آزمون و سایر اطلاعات مربوطه به خاموش کننده بایستی به روی بدنه درج شود .

2 -  ساز و کار عمل کننده

  خاموش کننده های پودری با توجه به نوع و کارخانه سازنده آنها ممکن است به یکی از انواع مکانیزم عمل کننده " ضربه ای " ،    "  اهرمی " و یا " فلکه ای " مجهز باشد .

3 -  لوله لاستیکی

اغلب کپسول های دستی اطفای حریق محتوای پودر ، لوله لاستیکی با طول مناسب دارند . البته ، انواع کوچک ( یک کیلویی و  750 گرمی ) همچنین ، بعضی انواع قدیمی فاقد لوله لاستیکی هستند . لوله لاستیکی ، از انواع تقویت شده است و با فشار معینی ، متناسب با فشار آزمون دستگاه را به خوبی تحمل می کند . این لوله ، از یک سو به کپسول آتش نشانی ( یا مکانیزم عمل کننده آن ) و از سوی دیگر به سر لوله یا نازل پودر پاش متصل شده است .

4 -  سر لوله پودر پاش ( نازل پودر پاش )

بیشتر کپسول های آتش نشانی پودر به سر لوله پودر پاش مخصوص مجهز شده اند . این سر لوله ، به طور معمول ، از پلاستیک ساخته شده و به صورت اهرمی عمل می کند . که با فشار دادن آن هنگام عملیات اطفای حریق ، پودر از سر لوله خارج شده و با  برداشتن فشار ، خروج پودر متوقف می شود .

5 -  لوله سیفون

به این لوله " لوله داخلی هدایت کننده پودر" نیز گفته می شود.در داخل دستگاه از کمی بالاتر از کف تا خروجی دستگاه امتداد دارد.

انواع کپسول آتش نشانی پودر

خاموش کننده های محتوای پودر را بر حسب چگونگی تامین فشار لازم برای به خارج راندن پودر ، به دو گروه بزرگ تقسیم کرده اند . 1 -  فشار دائم ( تحت فشار ) 2 -  بالن دار

1 -  کپسول آتش نشانی با فشار دائم ( تحت فشار )

این گروه از کپسول های آتش نشانی پودری خود به دو نوع " پودرو گاز " و " پودر و هوا " تقسیم می شود . در نوع پودر و گاز ، پودر داخل کپسول زیر فشار دائم یک نوع گاز خنثی ( در کپسول های قابل حمل و نقل به طور معمول گاز کربنیک و در کپسول های چرخ دار گاز نیتروژن یا ازت ) قرار دارد . به عبارت روشن تر در داخل دستگاه ( به تقریب   حجم داخل دستگاه ) پودر        خاموش کننده و   حجم داخل دستگاه گاز عامل بیرون راندن پودر ، در یک جا قرار گرفته اند . لازم به یاد آوری است ، این گاز   در اطفای حریق نقشی نداشته و همچنان که در قبل اشاره شد ، فقط عامل خارج راندن پودر می باشد . از نکات مشخص کننده این نوع  کپسول ها ، وجود فشار سنج ( مانومتر ) است . طرز کار ساده این کپسول باعث شده است تا از جمله پر مصرف ترین انواع      کپسول های پودری باشد . کپسول نوع پودر و هوا ، به طور کامل شبیه به پودر و گاز است . با این تفاوت که به جای گاز خنثی به روی پودر داخل کپسول ، هوا کمپرس می شود . لازم به ذکر است . دستگاهی که برای کمپرس هوا به داخل کپسول به کار می رود ، باید از انواع ویژه بوده و به " رطوبت گیر " مجهز باشد .

2 -  کپسول آتش نشانی بالن دار

این گروه از خاموش کننده ها نیز خود به دو نوع " بالن در بغل " و " بالن در گلو ( بالن داخل ) " تقسیم می شوند . در انواع کپسول پودر و گاز بالن در بغل   حجم دستگاه از پودر خاموش کننده پر شده است اما   بقیه حجم آن ( محل انبساط گاز ) خالی است . گاز عامل تولید فشار ، در بالن یا سیلندر دیگری در دستگاه تعبیه شده است قرار دارد . تنها هنگام به کار انداختن خاموش کننده و باز کردن فلکه شیر مربوط به این بالن ، گاز با فشار به داخل دستگاه وارد شده و نیروی لازم برای خارج کردن پودر را تامین می کند . روی بدنه خارجی بالن ، وزن گاز کربنیک داخل آن ، سال ساخت ، نام یا علامت تجاری کارخانه سازنده آن و ... حک شده است . کپسول پودر و گاز بالن در گلو ، به تقریب شبیه به کپسول فوق الذکر می باشد با این تفاوت که بالن یا سیلندر گاز آن ، به جای   پهلو ، در داخل کپسول قرار دارد . به بالن یا سیلندر مورد مصرف در کپسول های پودر و گاز بالن در بغل و یا بالن در گلو " فشنگ " نیبا فز گفته می شود . کار با انواع کپسول آتش نشانی بالن دار، به ویژه کپسول بالن در بغل نسبت به کپسول های با فشار دائم مشکل تر بوده و به مانورهای ویژه ای نیاز دارد . بنابراین به طور معمول توسط آتش نشان های حرفه ای مورد استفاده قرار می گیرد . اما ، شارژ این نوع کپسول در صورت در اختیار داشتن بالن اضافی و پودر خاموش کننده ، به نسبت آسان می باشد .

موارد استعمال

کپسول های آتش نشانی محتوای پودر با توجه به نوع پودر ذخیره شده آنها برای مبارزه با آتش سوزی های خاص متناسب          می باشند . به عنوان مثال :

کپسول محتوای پودر معمولی : که با درج علامت BC به روی بدنه آن مشخص شده است . فقط در اطفای آتش سوزی های نوع B  ( مایعات قابل اشتعال ) و C ( گاز های قابل اشتعال ) و آتش سوزی تجهیزات الکتریکی برقدار ( E ) موثر است . ( در مورد مبارزه با آتش سوزی های نوع E و حداکثر ولتاژی که پودر تا میزان بی خطر است . باید از قبل با مطالعه بر چسب روی دستگاه مطمئن شد . همچنین باید به یادداشت که پودر می تواند به بعضی وسایل و تجهیزات حساس الکترونیکی و الکتریکی آسیب جدی وارد می کند )

کپسول محتوای پودر چند حالته :  در اطفای آتش های ناشی از مواد جامد آتشگیر ( نوع A ) B و C و E موثر است . با این توضیح که در بسیاری از موارد پس از استفاده از این نوع کپسول ها در مبارزه با آتش نوع A و از بین رفتن شعله آتش ، برای جلوگیری از برگشت حریق و اشتعال مجدد مواد نیمه سوخته باید مقداری آب به کانون اصلی حریق و مواد نیمه سوخته پاشیده شود ( همچنین ، توضیحاتی که در مورد استفاده از پودر های معمولی هنگام مبارزه با آتش سوزی تجهیزات الکتریکی برق دار ذکر شده در مورد این نوع پودر ها نیز صادق است )

کپسول محتوای پودر خشک ( Powder Dry ) :  فقط برای مبارزه با آتش سوزی ناشی از فلزات قابل اشتعال ( حریق نوع D ) موثر است .

کپسول محتوای پودر مانکس :  سلاح قدرتمندی برای مبارزه با آتش سوزیی ناشی از مایعات قابل اشتعال ( حریق نوع  B) است.  

نکته : هیچ یک از انواع کپسول های آتش نشانی پودر نباید در مبارزه با آتش سوزی نوع K ( آتش سوزی تجهیزات جدید آشپزی که در آن روغن و چربی مشتعل شده است ) به کار گرفته شود . برای مبارزه با این نوع حریق که گاهی با حرف F نیز نشان داده       می شود . کپسول آتش نشانی محتوای مواد شیمیایی مرطوب موثر است .

بازدید دوره ای

تمام کپسول های آتش نشانی پودر بایستی بر چسب نوع کپسول ، که با فشار دائم یا بالن دار باشند و نوع پودر داخل آنها ، طبق دستور سازنده در فواصل زمانی معین ( ماهیانه و ... ) مورد بازدید قرار دارد . مانند سایر کپسول های آتش نشانی ، در صورت مشاهده کمترین عیب و نقص و یا سپری شدن تاریخ شارژ آنها ، برای رفع عیب و یا شارژ مجدد اقدام نمود .

شارژ خاموش کننده

هنگام تجدید شارژ این نوع دستگاهها خاموش کننده ، باید فقط از همان نوع پودری که  سازنده دستگاه توصیه کرده است استفاده نمود . استفاده از سایر پودر ها می تواند مشکلات و خطراتی را باعث شود . پس از شارژ باید دستگاه پلمپ شده و کارت شارژ به آن الصاق گردد .